3 manieren waarop fijnstof je huid, ogen en luchtwegen aantast

Op dagen dat de luchtkwaliteit slecht is denken de meeste mensen meteen aan hun longen. Maar fijnstof — en dan vooral PM2,5, deeltjes van 2,5 micrometer of kleiner — is klein genoeg om verder te komen dan alleen de luchtwegen. Het prikkelt je ogen, slaat neer op je huid en dringt diep door in je ademhalingsstelsel. Hieronder wat het RIVM en de Gezondheidsraad daar precies over zeggen, en wat er in Nederland wél en niet vaststaat.

Hoe diep fijnstof binnendringt

Bij inademing komt fijnstof terecht in de neus, de bovenste en onderste luchtwegen en de longen. Hoe kleiner de diameter, hoe dieper het komt: PM10 dringt door tot in de bovenste luchtwegen, PM2,5 tot in de diepere luchtwegen, en ultrafijnstof kan tot in de longblaasjes komen en daar in het bloed worden opgenomen. Dat verschil in diepte is precies waarom PM2,5 apart wordt gemeten en niet in PM10 opgaat.

Wat er vervolgens in je lichaam gebeurt

In de longen kan fijnstof ontstekingsreacties veroorzaken en de zuurstofopname bemoeilijken. Er ontstaan bovendien reactieve zuurstofdeeltjes die weefselschade tot gevolg kunnen hebben. Die ontstekingsreacties en de vrijgekomen radicalen blijven niet lokaal: ze kunnen zich via de bloedvaten door het lichaam verspreiden en leiden tot schade aan bloedvaten, aderverkalking en verstoring van de stollingsbalans van het bloed. Dat verklaart een cijfer dat veel mensen verrast: volgens de WHO wordt ruim de helft van de totale sterfte door luchtverontreiniging veroorzaakt door hart- en vaatziekten, niet door longziekten.

Wat vaststaat — en wat nog niet

De Gezondheidsraad concludeerde in 2018 dat een aantal effecten een oorzakelijk verband heeft met langdurige blootstelling aan fijnstof: sterfte of verkorting van de levensduur; hart- en vaatziekten, vaatvernauwing, verhoogde bloedstolling en verhoogde hartslag; longkanker en COPD; vermindering van de longfunctie; verergering en ontstaan van astma, vooral bij kinderen; en toename van luchtwegklachten zoals piepen, hoesten en kortademigheid.

Even belangrijk is wat er níét in dat rijtje staat. Voor een verhoogd risico op diabetes, voor neurologische aandoeningen als Alzheimer en Parkinson, en voor minder goede geboorte-uitkomsten zoals een lager geboortegewicht en vroeggeboorte bestaan wel associaties, maar is de wetenschappelijke onderbouwing volgens dezelfde beoordeling nog onvoldoende om ze oorzakelijk te noemen. Effecten treden bovendien vooral op bij gevoelige groepen — niet bij iedereen in dezelfde mate.

Ogen en huid: wat je dezelfde dag merkt

Wat je op een slechte dag als eerste voelt zijn meestal geen longen maar ogen: droog, branderig, korrelig. Fijnstof en prikkelende gassen irriteren de ogen en de bovenste luchtwegen, met hoesten, slijmvorming en een beknellend gevoel als gevolg. Voor de huid geldt eerlijkheidshalve: het sterkste bewijs gaat over luchtwegen, hart en bloedvaten; huideffecten zijn een terrein waar het onderzoek nog volop in ontwikkeling is. Je gezicht wassen als je binnenkomt is prettig, maar het is de blootstelling zelf die de gezondheidswinst bepaalt.

Wat je zelf kunt doen

• Kijk eerst naar de luchtkwaliteitsindex — Het RIVM bundelt PM10, PM2,5, ozon en stikstofdioxide in één index met vier gradaties in kleur, juist bedoeld om je blootstelling te kunnen beperken. Een rondje hardlopen verplaatsen van de drukke doorgaande weg naar het park scheelt meer dan welk product ook.
• Een mondkapje dat écht aansluit — FFP2-maskers filteren volgens de norm EN 149 minstens 94% van de deeltjes, maar alleen zonder kieren langs de neusrug. Pasvorm weegt zwaarder dan filterklasse, en een kapje dat je steeds even wegtrekt om te praten filtert in de praktijk nauwelijks nog.
• Let op je eigen bronnen — Houtstook in kachel of vuurkorf verhoogt de concentraties in je eigen straat. Stook je toch, gebruik dan droog hout en vermijd smeulend stoken.
• Spoelen en hydrateren — Kunsttranen zonder conserveringsmiddelen verlichten geïrriteerde ogen. Dat is comfort, geen bescherming: het haalt de deeltjes weg die er al zijn, maar houdt niets tegen.

Wanneer je de huisarts belt

Neem contact op bij hoesten, benauwdheid of kortademigheid die aanhouden, en zeker als klachten verergeren bij astma of COPD. Heb je een behandelplan of een longaanval-actieplan, volg dat dan. Pas nooit op eigen initiatief de dosering van inhalatiemedicatie of hart- en vaatmedicatie aan en stop er niet mee zonder overleg — juist op dagen met hoge concentraties is dat het slechtste moment om te experimenteren.

Veelgestelde vragen

Bestaat er een veilige ondergrens? Nee. Er wordt uitgegaan van een verband zonder drempelwaarde: er is geen concentratie waaronder effecten helemaal uitblijven. De WHO adviseerde in 2005 20 µg/m³ voor PM10 en 10 µg/m³ voor PM2,5 en heeft die advieswaarden later verlaagd naar respectievelijk 15 en 5 µg/m³.

Zijn kinderen kwetsbaarder? Verergering en het ontstaan van astma bij langdurige blootstelling worden vooral bij kinderen genoemd, dus ja: bij hen weegt de route naar school of de sportclub zwaarder dan bij volwassenen.

Helpt binnenblijven? Je hoeft niet de hele dag binnen te blijven. Het gaat om het beperken van de piek: intensieve inspanning langs drukke wegen op dagen met hoge concentraties is het eerste waar winst te halen valt.

Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies.